आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

रसिक स्पेशल:खऱ्या समानतेच्या शोधात...

समीर गायकवाड23 दिवसांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

जातिभेदाचे विष मस्तकात भिनवून घेतलेल्या अनेकांना या दोन दशकात हर्षवायू होणे बाकी आहे. कारण हा उन्मादच इतक्या टोकाला पोहोचला आहे, की जाती-धर्मभेद करणाऱ्या मंडळींना समाजातील एक विशिष्ट घटक मस्तकी मिरवण्यास आतुर आहे! आपल्या जाती-धर्माचा काहींना गर्व वाटत असेल तर त्यात इतरांना वावगे वाटावेसे काही नाही. मात्र त्या गर्व, अहंकाराआडून जाती वा धर्माची अस्मिता एखाद्या विषवल्लीसारखी डोक्यात खोवली जाते, जी नंतर खोलपर्यंत रुजते, ते वाईट आहे. आपल्या जाती-धर्माचा अहं बाळगताना इतरांना तुच्छ लेखणं, त्यांचा अवमान तिरस्कार करणं हे भयंकर आहे. जाती-धर्मभेदाचा हा संसर्ग आपण विदेशातही आपल्यासोबत अगदी अभिमानाने नेला आहे. ज्याची आपल्याला शरम वाटायला हवी त्यासाठी तिकडे गेलेले लोकही आपली कॉलर ताठ करताहेत, आपल्यातला हा विषाणू तिथेही अगदी अभिनिवेशाने वाढवत आहेत. याची पुष्टी करणारी घटना नुकतीच अमेरिकेत घडली, ती काहींच्या वाचनात आलीही असेल.

‘गुगल’ या दिग्गज सर्च इंजिन कंपनीवर दलित हक्कांसाठी सजग असणाऱ्या कॅलिफोर्नियातील संस्थेने, ही जातीयवादाला उघड खतपाणी घालणारी संस्था असल्याचे अत्यंत गंभीर आरोप केले आहेत. झालं असं होतं की, एप्रिलमध्ये गुगलच्या कार्यालयात ‘जातीची समस्या' या विषयावर कॅलिफोर्नियातील इक्वॅलिटी लॅब्सच्या संस्थापिका आणि कार्यकारी संचालिका, दलित कार्यकर्त्या थेनिमोझी सुंदरराजन यांचा संवाद कार्यक्रम आयोजित केला होता. मात्र, काही कर्मचाऱ्यांच्या विरोधामुळे गुगलनं अकस्मात हा कार्यक्रम रद्द केल्याचं बोललं गेलं. विदेशी वृत्तसंस्थांनुसार, गुगलच्या काही कर्मचाऱ्यांनी सुंदरराजन या हिंदूविरोधी व हिंदूफोबिक असल्याच्या अफवा पसरवल्या. गुगलकडून प्रस्तावित कार्यक्रम रद्द होताच सुंदरराजन आणि इक्वॅलिटी लॅब्सकडून निवेदन जारी करण्यात आलं.

त्यात असं म्हटलंय, की जातीय समानताविरोधी मानसिकता असणाऱ्यांनी नागरी हक्कांशी संबंधित असलेला हा कार्यक्रम रद्द व्हावा, यासाठी चुकीची माहिती पसरवली. या कार्यक्रमाच्या आयोजिका असणाऱ्या गुगल न्यूजच्या वरिष्ठ व्यवस्थापिका तनुजा गुप्ता यांनी या प्रकरणानंतर राजीनामा दिला. मागील दशकभरात नोकरीस अलविदा करण्याची अनेक कारणे मिळूनही तिथे टिकून असणाऱ्या तनुजा यांच्या मते, कंपनीत जातीय समानता वाढवताना महिलांना आपल्या जाती-वर्णापोटी त्रास सहन करावा लागला. त्यांना गप्प केलं गेलं, असं खुद्द तनुजा यांनीच म्हटलं. हे सर्व आरोप फेटाळून गुगलला सहजी हात झटकता येणार नाहीत. कारण सुंदरराजन यांचा टॉक शो रद्द करण्याचा निर्णय घेणाऱ्या गुगल इंजिनिअरिंगच्या उपाध्यक्षा कॅथी एडवर्ड््स यांनी अन्यत्र पार पडलेल्या याच कार्यक्रमाला तनुजांसह हजेरी लावून हा एक चांगला अनुभव होता अशी प्रतिक्रिया दिलीय. त्यामुळे गुगलने कितीही झाकून नेण्याचा प्रयत्न केला तरीही धुरळा खाली बसताना दिसत नाही. शिवाय, अशा तऱ्हेची ही काही पहिली घटना नव्हती. भारतातून विदेशात गेलेला माणूस आपला जातीय अभिनिवेश आपल्यासोबत घेऊनच तिथे वावरत असतो याचे कैक दाखले आजवर समोर आले आहेत.

सुंदरराजन यांचा कार्यक्रम रद्द व्हावा यासाठी सवर्ण कर्मचाऱ्यांनी गुगलच्या ८००० भारतीय-अमेरिकी कर्मचाऱ्यांसह आपल्या व्यवस्थापकासाठी जशी अंतर्गत ई-मेल मोहीम राबवली होती तशाच पद्धतीच्या संघटित मोहिमा आखून अशा घटनांना आकार दिला जातो हे वास्तव नाकारता येत नाही. गुगल वा अन्य डिजिटल माध्यमातील केवळ हिंदुत्व समर्थकांचा मुद्दा म्हणून याकडे पाहता येणार नाही. याला राजकीय कंगोरेही आहेत. जाती वर्चस्वाच्या लढाईत कथित बुद्धिप्रामाण्यवादी आणि अति उच्चविद्याभूषित मंडळीही मागे नाहीत हेदेखील स्पष्ट झाले आहे. स्वतःच्या देशात बुरसटलेल्या कल्पनाविश्वात नि पुराणकथात रममाण होऊन तीच आपली भव्य दिव्य संस्कृती असा अहंगंड मिरवणारा एक वर्ग वास्तवात आतून पोखरलेला असतो. मायक्रोसॉफ्ट, अॅपलसारखी संसाधने आणि ट्विटर, मेटा, लिंक्डइनसारखे डिजिटल मंच आपल्या इथे उभे राहत नसल्याने ते हताश असतात. सुंदर पिचाई, पराग अग्रवाल यांचे त्यांना गारुड असते. ‘मंक हू सोल्ड हिज फेरारी’ छाप पुस्तकांनी एकीकडे बावचळून गेलेली ही मंडळी दुसरीकडे फुक्या राष्ट्रवादाच्या भाकडकथांनी भारलेली असतात. जगात सर्वाधिक सहज स्थलांतरितांमध्ये भारतीय प्रथम क्रमांकावर आहेत. त्यांना पैसा, नाव आणि लौकिक कमवायचा आहे, नवे इप्सित साध्य करायचे आहे. हे पोथ्या-पुराणे, धर्मग्रंथ वाचून वा गतकाळातल्या अस्तंगत वैभवाच्या रडकथांचे पारायण करून होणार नाही हे त्यांना पक्के ठाऊक असते. मग देशावर अतोनात प्रेम असल्याचा दावा करणारी ही बहुतांश मंडळी विदेशात भक्कम अर्थार्जनासाठी, तिथल्या मोकळ्याढाकळ्या आणि समृद्ध जीवनशैलीसाठी रवाना होतात. यापैकीच काही जण शिक्षणासाठीही गेलेले असतात, मात्र नंतर तिथलेच होऊन जातात. आपल्या वर्ण, जाती, धर्म श्रेष्ठत्वाच्या गळूला ते ममत्वाने जपत राहतात. इथली उजव्या विचारांची मंडळी त्यास खतपाणी घालतात, गौरवतातही! यातून जाती-धर्म वर्चस्ववादी वृत्तीला बळ मिळते.

भारतातून विदेशात जाणाऱ्या मंडळींचा ओढा बहुतकरून ‘डॉलर’ देशांकडे असतो, त्याखालोखाल ‘युरो’ आणि मग येतात ते ‘दिनार’वाले देश. काहीसे अनस्किल्ड आणि तुलनेने कमी शिकलेले लोक आखाती देशांत श्रमिक म्हणून रुजू होतात हेही आता लपून नाही. एकीकडे पेट्रोडॉलरच्या हव्यासापायी आखाती देशात राहायचं आणि दुसरीकडे तिथला बहुसंख्य असणारा, आपल्याला रोजगार पुरवणाऱ्यांचा धर्म किती वाईट अन् आपला धर्म किती महान यांची घिसीपिटी रेकॉर्ड समाजमाध्यमांत वाजवायची, असा काहींचा खाक्या बनतो. अमेरिकेसारख्या देशात बहुअंगी विविधता हा नैतिकतेचा परमबिंदू होतो आहे. तिथल्या मानवी हक्काच्या सजग लोकचळवळी, उत्तम पर्यावरण, जागरूकतेने जतन केलेला देखणा निसर्ग, सधन नि समद्ध जीवनमान, आरामदायी जीवनासाठीच्या भौतिक साधनांची मुबलकता, संधींचा अवकाश, मुक्त विचारसरणीला मिळणारा व्यापक पाठिंबा सर्वांनाच मोह घालतो, यात गैर काहीच नाही. मात्र, यांचा अमाप उपभोग घेऊन आपली जाती वर्चस्वाची कीड तिथं बाळगायची हे द्वेषमूलक लक्षण लांच्छनास्पद आहे. भारतातून विशिष्ट जाती समूहांचे लोक अमेरिका, युरोपमध्ये मोठ्या प्रमाणात स्थलांतरित झाले आहेत. अशापैकी अनेकांच्या ठायी आपली एतद्देशीय वर्णवर्चस्वाची वृत्ती ठासून भरलेली असते. हे लोक भारतातून तिथे आलेल्या, कनिष्ठ मानल्या गेलेल्या जातीतील लोकांना कमी लेखतात. त्यांच्यात आणि आपल्यात फरक आहे याची टोकदार जाणीव आपल्या वर्तनातून करून देतात, त्यांना तुच्छ लेखून आपणच कसे महान आणि श्रेष्ठ आहोत हे दाखवून देत असतात. काही काळापूर्वी नेदरलँडमधील एका मराठी डॉक्टरांना तिथे वास्तव्यास असणाऱ्या उच्चजातीय भारतीयांनी बरंच छळलं होतं. भाषा आणि संस्कृती मंडळे अशा जातीय अभिनिवेशी लोकांसाठी अड्ड्यांचे काम करतात, अशी टीका तेव्हा व्यापक प्रमाणात झाली होती, जी अपवाद वगळता काही अंशी खरी आहे.

आपल्यावर होणाऱ्या या अन्यायाकडे विदेशातील भारतीय दलित जॉर्ज फ्लॉयडच्या भूमिकेतून पाहतो. विदेशात जोपासल्या गेलेल्या वर्णवर्चस्ववादाला सडेतोड जबाब देण्यासाठी प्रशासनाला हाताशी धरून लोकचळवळी सक्रिय असतात तशा चळवळी राबवण्यात याव्यात याकडे अलीकडच्या नवशिक्षितांचा कल असतो. त्या दिशेने पावले टाकत काही संघटनांची स्थापनाही झाली आहे. मात्र, अद्याप त्यांचे कार्यक्षेत्र आणि एकूणच परिघ बराच कमी आहे. १४ जुलै २०२० रोजी प्रसिद्ध झालेल्या ‘द स्पेक्टर ऑफ कास्ट इन सिलिकॉन व्हॅली’ या याशिका दत्तलिखित शोधनिबंधात अमेरिकेतील विख्यात कंपन्यांत होणाऱ्या जातिभेदाची ज्वलंत उदाहरणे दिली आहेत. अपात्र, आळशी, स्वार्थी, कमअस्सल अशी शेलकी निंदा करण्यापासून ते जात एक्स्पोज झाल्याने नोकरी गमावण्यापर्यंतच्या अनेक नोंदी दिग्मूढ करतात. इक्वॅलिटी लॅब्सने २०१८ मध्ये केलेल्या एका सर्वेक्षणानुसार, अमेरिकेतील २५ टक्के दलित आपल्यावर जातीय दृष्टिकोनातून शाब्दिक अथवा शारीरिक हल्ला झाल्याचे सांगतात, तीनपैकी दोन दलित आपल्यावर कामाच्या ठिकाणी भेदभाव झाल्याचे नोंदवतात, ६० टक्के दलितांना जातिवाचक शेरेबाजीला सामोरे जावे लागते, ४० टक्के दलित आणि १४ टक्के मागासवर्गीय व्यक्ती आपल्याला कामाच्या ठिकाणी सन्मानजनक वागणूक मिळत नसल्याचे सांगतात. हे कशाचे द्योतक आहे? २०२० मध्ये कॅलिफोर्नियातील आयटी कंपनी ‘सिस्को’मधल्या दोन उच्चवर्णीय कर्मचाऱ्यांवर भारतीय वंशाच्या एका दलिताशी भेदभाव केल्याबद्दल गुन्हा दाखल करण्यात आला होता. या खटल्यानंतर इक्वॅलिटी लॅबने सुरू केलेल्या हॉटलाइनवर काही दिवसांतच सिलिकॉन व्हॅलीतील मोठ्या कंपन्यांत कार्यरत कर्मचाऱ्यांकडून अडीचशेहून अधिक कॉल आले. आपल्यासोबत जातीच्या आधारे भेदभाव झाल्याची तक्रार त्यांनी केली. २०२१ मध्ये आणखी एका प्रकरणात बोचासनवासी श्री अक्षर पुरुषोत्तम स्वामीनारायण संस्था (बीएपीएस) या संस्थेवर दलित मजुरांचे शोषण आणि त्यांना किमान वेतनापेक्षा कमी वेतन देण्याचा आरोप झाला होता. सप्टेंबर २०२० मध्ये प्रसारित झालेल्या ‘एनपीआर’च्या रफ ट्रान्सलेशन शोमध्ये तंत्रज्ञान क्षेत्रातील एका कर्मचाऱ्याने सॅम कॉर्नेलस हे टोपणनाव वापरून आपली जात पडताळण्यासाठी सहकाऱ्यांकडून होणाऱ्या शारीरिक चाचपणीची माहिती दिली होती. या कार्यक्रमात सहभागी असणाऱ्यांनीही कबूल केलं होतं, की भारतीय विद्यापीठांतील पार्ट्यांमध्ये एकमेकांना जात विचारली जाते. आणि यामुळे ते अस्वस्थ आहेत, आपली जात सांगायला ते घाबरतात. या सर्व गोष्टींच्या परिणामस्वरूप यंदाच्या वर्षापासून कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, डेव्हिस कोल्बी कॉलेज, हार्वर्ड विद्यापीठ आणि कॅलिफोर्निया डेमोक्रॅटिक पार्टीने आपल्या धोरणामध्ये वांशिक भेदभावाविरुद्धच्या संरक्षणाचा समावेश केला आहे. अमेरिकेतील उजव्या विचारांचा हिंदुत्ववादी गट मात्र अशा घटनांत धर्माभिमानी म्हणवत वर्णवर्चस्वधार्जिणी भूमिका घेतो. भारतातील उजव्या संघटनांची त्यांना साथ मिळते.

यातूनच दलित हक्कांच्या सिस्कोमधील विजयाला अमेरिकेतील हिंदू अमेरिकन फाउंडेशनसारख्या उजव्या गटांनी आव्हान दिलं. एकीकडे ‘हिंदू असणं म्हणजे भारतीय असणं वा भारतीय असणं म्हणजेच हिंदू असणं’ अशी साखरपाकी विधाने करायची आणि दुसरीकडे मनात कमालीची उच्चजातीय अस्मिता जोपासत जातिभेद करत राहायचे ही परस्परविरोधी भूमिका आता उघडी पडत असली तरी याला भुलणाऱ्यांची संख्या काही कमी नाही. मातृभूमीपासून दूर राहूनही मनातला जातीयतेचा विखार तेवता ठेवणारी मंडळी खऱ्या अर्थाने अमानवी आणि मागास होत, ज्याचा सर्व स्तरांतून धिक्कार व्हायला हवा. पुरेशी बौद्धिक संपदा नसण्याविषयी चिंतन न करता, संशोधन आणि विकास यासाठी कृतिशील न राहता भूतकाळातील वैभवाच्या गप्पांचे इमले रचत त्यात सामान्य जनतेला भुलवत ठेवून त्याआडून जातिभेदाची छुपी अवजारे परजत राहायचं हा इथल्या व्यवस्थेचा फंडा झाला आहे. त्यामुळे प्रत्येक व्यक्तीने जागरूक राहून खऱ्या समानतेसाठी आग्रह धरला पाहिजे.

बातम्या आणखी आहेत...